Fizik

Aynı kavram - ışığın belirli düzlemde titreşimidir

Bir ışının ya da dalganın bileşen dalga boylarına/frekanslarına ayrılmış dağılımıdır; Latince kökenli terimdir. İLE Aynı kavramın Türkçede kullanılan öteki adıdır; ikisi eş anlamlıdır. Prizmadan geçen güneş ışığının renklere ayrılması buna örnektir.

Uyarılmış ışıma yoluyla üretilen; tek dalga boylu (tek renk), aynı fazlı (uyumlu) ve dar demet hâlinde ilerleyen ışık kaynağıdır. Yüksek yönlülük ve parlaklık verir. @@ Bir p-n eklemde elektron-boşluk birleşmesiyle kendiliğinden ışıma üreten yarıiletken kaynaktır; nispeten dar ama tek olmayan bir renk bandı yayar, ışığı her yöne dağılır. İlki uyumlu ve tek renk, ikincisi uyumsuz ve daha geniş bantlıdır.

Bir maddenin soğurduğu ışığı anında, daha uzun dalga boyunda geri yaymasıdır; ışık kesilince parıltı da anında söner. @@ Soğurulan enerjinin bir süre tutulup ışığın gecikmeli, yavaşça yayılmasıdır; ışık kesildikten sonra da parıldamayı sürdürür (karanlıkta parlayan yıldızlar). İlki anlık, ikincisi gecikmeli ışımadır.

Şiddet birim alan başına, akı toplam ışık miktarıdır

Aryabhata Dünyanın döndüğünü savundu (499) İLE Ptolemy Yer merkezli sistemi savundu.

Newton mekaniği, klasik elektromanyetizma ve termodinamiği kapsayan, gündelik ölçeği betimleyen fiziktir; belirlenimci ve süreklidir. İLE 20. yüzyılda kurulan, çok küçük (kuantum) ve çok hızlı (görelilik) ölçekleri betimleyen fiziktir; kesikli ve olasılıksaldır. İlki büyük ve yavaş dünyada, ikincisi uç ölçeklerde geçerlidir.

İkilik çift doğa, belirsizlik ölçüm limitidir

Fotoelektrik elektron koparma, Compton foton saçılmasıdır

Kararsız bir çekirdeğin kendiliğinden, dıştan tetiklenmeden parçacık ya da ışıma salarak daha kararlı bir çekirdeğe dönüşmesidir; alfa, beta, gama yayımı örnektir. İLE Ağır bir çekirdeğin, genellikle bir nötronla tetiklenerek daha küçük çekirdeklere bölünmesidir; zincirleme yürüyebilir. İlki kendiliğinden ve küçük değişim, ikincisi tetiklenen ve büyük bölünmedir.

Füzyon birleşme, fisyon bölünme reaksiyonudur

Çin astronomları 1054te süpernova gözlemledi (Yengeç Bulutsusu) İLE modern kuram 20. yüzyılda gelişti.

Alfa helyum çekirdeği, beta elektron/pozitron yayımıdır

Güçlü kuvvetle etkileşen, renk yükü taşıyan temel parçacıklardır; tek başına bulunamaz, hep bağlı hâlde (proton, nötron gibi) bulunurlar, kesirli elektrik yükleri vardır. @@ Güçlü kuvvetle etkileşmeyen temel parçacıklardır; elektron ve nötrino bu ailedendir, tek başına serbestçe bulunabilirler. İkisi de maddenin bölünemez yapı taşlarıdır, farkları güçlü kuvvete katılıp katılmamalarıdır.

Mezon kuark-antikuark, baryon üç kuarktan oluşur

Bir maddenin kritik sıcaklık altında elektrik direncini tam yitirmesi, akımı kayıpsız taşıması ve manyetik alanı dışlamasıdır; yük taşıyan elektronlarda görülür. İLE Bir sıvının viskozitesini tümüyle yitirip sürtünmesiz akması, kabın duvarına tırmanabilmesidir; yüksüz atomlarda görülür. İkisi de makroskopik kuantum olayıdır; ilki yükün, ikincisi kütlenin kayıpsız akışıdır.

Karanlık madde çekim, karanlık enerji itme yapar

Kinetik enerji hareket enerjisi İLE potansiyel enerji konum enerjisidir

Dalga işlevu sistemin kuantum durumunu, karesi olasılık yoğunluğunu verir

Belirsizlik konum-momentum kesinliğini sınırlar, tamamlayıcılık dalga-parçacık ikiliğini açıklar