Kimya

Isı ve elektriği iyi ileten, parlak, dövülüp tel çekilebilen ve elektron vermeye yatkın elementtir; periyodik tablonun sol ve orta bölümünü kaplar. İLE Isı ve elektriği kötü ileten, mat, kırılgan ve elektron almaya yatkın elementtir; tablonun sağ üst bölümündedir.

Metaller ile ametaller arasında, ikisinin de bazı özelliklerini taşıyan elementtir; iletkenliği koşullara göre değişebildiğinden yarıiletken teknolojisinin temelidir (silisyum, germanyum). İLE Isı ve elektriği kayıtsız koşulsuz iyi ileten, elektron vermeye yatkın elementtir. İlki ara ve denetlenebilir, ikincisi tam ve sürekli iletkendir.

Örgü noktalarında zıt yüklü iyonların bulunduğu, güçlü elektrostatik çekimle bağlı katıdır; sert ve kırılgandır, erime noktası yüksektir, eriyiği elektrik iletir (sofra tuzu). İLE Örgü noktalarında ayrı moleküllerin bulunduğu, aralarında yalnızca zayıf çekimler olan katıdır; yumuşaktır, erime noktası düşüktür, elektrik iletmez (buz, kuru buz). İlki iyonlardan, ikincisi moleküllerden kuruludur.

Bir merkez metal iyonunun çevresine ligandların (elektron çifti veren molekül ya da iyonlar) bağlandığı bileşiktir; bağ, koordinasyon (verici-alıcı) bağıdır. İLE Zıt yüklü katyon ve anyonların elektrostatik çekimiyle kurulan bileşiktir. İlkinde merkez metale ligand bağlanır, ikincisinde iyonlar birbirini çeker.

Bir merkez metal iyonuna elektron çifti vererek bağlanan molekül ya da iyondur; kompleksin çevresini kurar (amonyak, su, klorür). İLE Elektron alıp vererek net yük kazanmış tanecikdir. İlki bağ kuran verici, ikincisi yüklü tanecikdir; bir iyon aynı zamanda ligand olabilir (klorür gibi).

Bir merkez metale iki ya da daha çok noktadan, bir kıskaç gibi bağlanan çok dişli ligandın oluşturduğu, olağandışı kararlı komplekstir; bu ek kararlılık şelat etkisi olarak bilinir. İLE Bir merkez metal iyonuna ligandların bağlanmasıyla oluşan koordinasyon bileşiğinin genel adıdır. İkincisi genel sınıf, ilki onun çok dişli ligandla kurulmuş, daha kararlı özel hâlidir.

Değerlik elektronlarını kısmen dolu d orbitallerinde taşıyan metallerdir; birden çok yükseltgenme basamağı gösterir, renkli bileşikler ve kompleksler verir, iyi katalizördür. İLE Değerlik elektronları yalnızca s ve p orbitallerinde bulunan metallerdir; genellikle tek bir yükseltgenme basamağı gösterir, bileşikleri renksizdir. İlki değişken değerlikli ve renkli, ikincisi sabit değerlikli ve renksizdir.

Lantanit 4f İLE aktinit 5f orbitallidir

Oksit O²⁻ İLE peroksit O₂²⁻ içerir

Hidrojenin bir eksi yüklü (H⁻) hâlini içeren bileşiktir; hidrojen elektron almıştır, güçlü indirgendir ve suyla şiddetle tepkir. İLE Hidroksil iyonunu (OH⁻) içeren bileşiktir; suda baz gibi davranır. İlki hidrojeni eksi yüklü, ikincisi oksijenle bağlı olarak taşır.

Hindistan'da geliştirilen, potada eritilerek üretilen yüksek karbonlu çeliktir; yavaş soğutulduğundan içinde kendine özgü desenler (Şam çeliği görünümü) oluşur, sert ve keskin olur. İLE Demirin kömürle uzun süre ısıtılıp dövülerek yüzeyden karbonlandığı, sonra fırın teknolojisiyle geliştirilen yöntemdir; karbon dağılımı daha az denetimlidir. İlki potada eritir, ikincisi katı hâlde dövüp karbonlar.

Metal iyonunun, ligand parçalarını kendi çevresinde doğru biçimde dizip halkanın kapanmasını yönlendirdiği sentezdir; verim çok yükselir. İLE Halkanın, metal olmadan, parçaların kendiliğinden buluşmasıyla kurulmasıdır; verim düşüktür çünkü parçalar birbirini bulmakta zorlanır. İlkinde metal kalıp görevi görür.

Bir alkenin, platine pi elektronlarıyla yandan bağlandığı ilk organometalik bileşiktir; bağ, hem verme hem geri bağlanma içerir. İLE Ligandların metale, elektron çifti vererek uçtan sigma bağıyla bağlandığı klasik Werner tipi komplekstir. İlkinde pi bulutu, ikincisinde yalın elektron çifti bağlanır.

Küçük, yükü yüksek ve az polarize olan tanecikleri sert, büyük ve kolay polarize olanları yumuşak diye sınıflayan yaklaşımdır. İLE Sert asitlerin sert bazlarla, yumuşak asitlerin yumuşak bazlarla daha kararlı bağ kurduğunu söyleyen ilkedir. İlki sınıflandırma ölçütü, ikincisi ondan çıkan eşleşme kuralıdır.

Boyutu, elektronların hapsolacağı kadar küçük olan yarıiletken kristaldir; boyut değişince yaydığı renk değişir. İLE Nanometre boyutundaki taneciğin genel adıdır; her malzemeden olabilir ve boyutla renk değiştirme özelliği taşımaz. İkincisi genel sınıf, ilki kuantum etkili özel türüdür.

Boran kafeslerinin biçimini, iskeleti tutan elektron çifti sayısına göre öngören kurallardır; kafesin kapalı mı açık mı olacağını söyler. İLE Farklı görünen parçaların (bir metal parçası ile bir organik parçanın), aynı sayıda ve simetride sınır orbitali taşıyorsa benzer davranacağını söyleyen benzetimdir. İlki kafes yapısını sayar, ikincisi ayrı dünyalar arasında köprü kurar.

İki metal atomunun doğrudan birbirine bağlanmasıdır; dörtlü bağ bile olabilir, metal kümelerinin temelidir. İLE İki metali, arada duran bir ligand üzerinden dolaylı olarak bağlayan yapıdır. İlkinde metaller doğrudan, ikincisinde bir aracı üzerinden bağlanır.

Ligand atomlarının kapalı bir halka üzerinde dizildiği yapıdır (taç eter, porfirin); metali halka içine aldığından çok kararlı bağlanır. İLE Aynı verici atomların açık bir zincirde dizildiği yapıdır; daha esnektir ama daha az kararlı bağlanır. Halkanın kapalı olması, kararlılığı belirgin biçimde artırır (makrosiklik etki).

Komplekslerde kararlılık kuralları.

Kompleks bileşiklerin uzaysal düzenleri.