Biyoloji

Yaklaşık iki milyon yıl önce ortaya çıkan, dik yürüyen ve ateşi kullanan erken insan türüdür; Anadolu'da izleri vardır. İLE Yaklaşık üç yüz bin yıl önce ortaya çıkan, bugünkü insanı oluşturan türdür. İlki erken bir atadır, ikincisi bugünkü insandır.

Mikrobiyotanın bağışıklık sistemiyle etkileşimidir; bağışıklığın gelişip olgunlaşmasını ve dengesini biçimlendirir. İLE Mikrobiyotanın metabolizmayla etkileşimidir; besinlerin işlenmesini, enerji dengesini ve vitamin üretimini etkiler. İkisi de mikrobiyotanın konağa etkisidir; biri bağışıklığı, öteki metabolizmayı ilgilendirir.

Yararlı bakterilerin denetimli üremesiyle sütün istenen ürüne (yoğurt, peynir) dönüşmesidir; besini korur ve zenginleştirir. İLE İstenmeyen mikroorganizmaların sütü kokuşturup yenmez hâle getirmesidir. İkisi de mikrobiyal etkinliktir; biri istenen ve denetimli, öteki istenmeyen ve zararlıdır.

İnsanın, yabani bitkileri seçip yetiştirerek verimli türlere dönüştürmesidir (buğday, arpa). İLE İnsanın, yabani hayvanları uysallaştırıp barındırarak yararlandığı türlere dönüştürmesidir (koyun, keçi). İkisi de evcilleştirmedir; biri bitkiyi, öteki hayvanı ehlileştirir.

Hastalık yapmayan, bağırsak sağlığını destekleyen ve probiyotik olarak kullanılan zararsız bir bakteri suşudur. İLE Aynı türün, bağırsak ve idrar yolu enfeksiyonlarına yol açan hastalık yapıcı suşlarıdır. Aynı türün iki suşu, biri yararlı öteki zararlı olabilir.

Sindirim kanalının ağızdan anüse her yerini, tüm katmanları boyunca ve sıçrayarak tutabilen iltihabi bağırsak hastalığıdır. İLE Yalnızca kalın bağırsağı, kesintisiz ve en iç tabakadan tutan iltihabi hastalıktır. İlki her yeri ve derinlemesine, ikincisi yalnızca kalın bağırsağı ve yüzeyden tutar.

Mikroorganizmaların tanınıp hastalıklarla ilişkilendirildiği kurucu çağdır; mikrobiyoloji bu dönemde bilim oldu. İLE Mikrobu tanıyan ama onu öldürecek ilaçtan yoksun olan, penisilin öncesi dönemdir. İlki mikrobu anlamayı, ikincisi onunla baş edememeyi anlatır.

Mikroskop ve besiyeri kültürüne dayanan, mikropları görüp üreterek inceleyen erken dönemdir. İLE DNA dizisi, gen ve moleküler yöntemlere dayanan bugünkü mikrobiyolojidir. İlki görüp üretmeye, ikincisi genleri okumaya dayanır.

Yaşamak ve çoğalmak için oksijene gereksinim duyan, oksijenli ortamda üreyen bakterilerdir. İLE Oksijenin bulunmadığı ortamlarda yaşayan, bazıları için oksijenin öldürücü olduğu bakterilerdir. İlki oksijene muhtaç, ikincisi oksijensiz ortamı yeğler.

Doğal olarak canlı yararlı bakteri içeren, mayalanmış besinlerdir (yoğurt, kefir, turşu); bakteriyi besin matrisiyle birlikte verir. İLE Belirli suşları yoğunlaştırıp hap ya da toz hâlinde veren ürünlerdir; dozları bellidir. İlki doğal ve çeşitli, ikincisi yoğun ve standarttır.

Lister'ın, ameliyat yaraları ve aletleri karbolik asitle dezenfekte ederek enfeksiyonu azaltmasıdır; antiseptik cerrahinin başlangıcıdır. İLE Semmelweis'in, doktorların el yıkamasıyla lohusa ölümlerini düşürmesidir. İkisi de mikrop bulaşını önler; biri kimyasal dezenfeksiyon, öteki el hijyeni yoluyla.

Semmelweis'in el yıkamayla lohusa hummasını önlemesidir; enfeksiyon kontrolünün ilk kanıtıdır. İLE Bugünün eldiven, sterilizasyon ve yalıtım kurallarından oluşan sistemidir. İlki bu anlayışın başlangıcı, ikincisi olgunlaşmış hâlidir.

Bağırsakta gerçek bir iltihap ve doku hasarı bulunan, ağır seyredebilen hastalık grubudur (Crohn, ülseratif kolit). İLE İltihap ya da yapısal hasar bulunmadığı hâlde ağrı, şişkinlik ve düzensizlik veren işlevsel bir bozukluktur. İlkinde görünür hasar var, ikincisinde işlev bozuk ama doku sağlam.

Türkiye, Orta Doğu ve Uzak Doğu'da, tarihî ipek yolu boyunca sık görülen ağır seyirli hastalık biçimidir. İLE Batı ülkelerinde daha seyrek ve daha hafif görülen biçimidir. İkisi aynı hastalıktır; coğrafyaya göre sıklığı ve şiddeti değişir.

Anadolu'da, yaklaşık dört yüz bin yıllık, ilk insan atalarının izlerini taşıyan çok eski bir mağaradır. İLE Yine Anadolu'da, çok daha yakın döneme ait insan yerleşim izleri taşıyan bir mağaradır. İkisi de tarih öncesi barınaktır; ilki çok daha eski insan türlerine aittir.

Anadolu'da, yaklaşık on bir bin yıl önce başlayan erken yerleşik tarım kültürüdür. İLE Mezopotamya'da başlayan, sulama ve kentleşmeyle ilerleyen tarım kültürüdür. İkisi de Neolitik geçişin merkezleridir; başlangıç zamanı ve gelişim çizgileri farklıdır.

Küçük, eşitlikçi, belirgin yönetici katmanı olmayan topluluk biçimidir. İLE İş bölümü, sınıf ve merkezî yönetimi olan, büyük ve katmanlı topluluk biçimidir. İlki yalın ve eşitlikçi, ikincisi katmanlı ve örgütlüdür.

Laktik asit üreten, çubuk biçimli, yoğurt ve turşu yapımında kullanılan yararlı bakteri cinsidir. İLE Bağırsakta, özellikle bebeklerde bol bulunan, dallı çubuk biçimli yararlı bakteri cinsidir. İkisi de probiyotiktir; biçimleri ve baskın bulundukları yerler farklıdır.

Mikroorganizmaları laboratuvarda besiyerinde üretip inceleyen klasik yöntemdir; yalnızca üretilebilenleri gösterir. İLE DNA dizilerini okuyarak, üretilemeyenler dahil tüm toplulukları saptayan yöntemdir. İlki yalnızca üreyeni, ikincisi topluluğun tamamını görür.

Ağızda tekrarlayan, çok sayıda ve iz bırakabilen ülserlerdir; bir hastalığın belirtisidir. İLE Zaman zaman çıkan, tek ve kendiliğinden iyileşen sıradan ağız yarasıdır. İlki hastalık belirtisi ve çok sayıda, ikincisi zararsız ve tekildir.