YAZMALAR'DA

KARIŞTIRILMAMASI GEREKENLER!!!
( SÜREKLİ AYIRDINDA VE FARKINDA OLUNMASI GEREKENLER!!! )

 

( Kılavuz/Sözlük içi arama için: Klavyenizde "Ctrl + F" tuşlarıyla(önce "Ctrl" tuşu ve basılı tutarken "F" tuşuna basarak) ve/veya(^/v) fareyle(mouse) sol üst köşedeki "Düzenle/Edit" kısmında "Bul/Find"'ı tıklayarak aradığınız sözcüğü yazarak aramanızı yapabilirsiniz. )
* ( Windows için geçerlidir. )
* ( Linux ve Macintosh kullanıcıları nasıl arama yapacaklarını biliyorlardır. )
* ( Öncekiler üzerinde yapılan eklemeleri "-@@" simgesi ile, yenilikleri/eklemeleri ise "-@" simgesi ile takip edebilirsiniz. )
* ( Son değişiklik/yenilik tarihi: 06 Mart 2011 )
* ( Bir önceki değişiklik/yenilik tarihi: 06 Ocak 2011 )



AÇIKLAMALAR/ÖNSÖZ
[Mutlaka okuyunuz!!!]

 

- Bazı sözcüklerin hem sözlüklerdeki karşılığına/anlamına da yer verilmekte, bazılarına da özellikle yer vermeyip psikolojik, felsefi, bilimsel, sanatsal, göreceli, pratik, belirli bir sınırlılık ve yaklaşımlardan/açıklamalardan yararlanılarak parantezler açılmıştır.

- Bu çalışmada, başlıkların altlarındaki bilgilere/açıklamalara (parantezlere), kişilerin kendilerinin düşünmelerine/değerlendirmelerine fırsat verebilme amacıyla ve özellikle pek fazla yer verilmemektedir. Zihinlerce/kişilerce uygun bulunmayabilecek bilgiler/parantezler gözardı edilebilir.
[ ( ) Parantez içinde yer verilmelerinin nedeni de budur! ]
[ Kavramların yanında bulunan ( ) parantezler ek bilgi ya da açıklama olarak, [] köşeli parantezler ise ayrıntı/teknik bilgi vermek üzere kullanılmıştır. ]

- Bazı/birçok sözcüğe özellikle/bilerek/belirli bir bilinçle/yaklaşımla yer verilmemiştir. Hayır! / Evet!

- Bu çalışmada, birçok sözcüğün/kavramın altında bazen "açıklama/ları" bulunmakta, bazen -özellikle ve çeşitli nedenlerden dolayı- bulunmamaktadır.

- Bazı başlıkların altına, veri/bilgi girmemizin çeşitli nedenlerinden biri ise ulaşım/erişim kolaylığı sağlamak üzere hazır veri/bilgi karşılıklarını sunmak ve dil/sözlük çalışmalarının yeterince ilgi görmemesinden dolayı maddî[üyelik ya da bağış] desteğinize/katkılarınıza başvurarak gelişmek üzeredir! [Dolayısıyla sizin de FaRkLaR Kılavuzu'na destek olabilmek amacıyla üyeliğinizi şimdi başlatmanızı dileriz! Teşekkürler!] )

- Bu çalışmanın sözlük olarak algılanmamasını/kullanılmamasını da sağlamak amacıyla ve özellikle ":"[iki nokta üst üste] ya da "...dır!" şeklinde belirtilmemiştir!

- Bu çalışmada, başlıkların [kavram ya da olguların] ne olduklarından çok, ne olmadıklarına işaret etme çabası güdülmektedir. [Bir DEĞİL!'leme çalışması olarak değerlendirilmelidir!]

- Bu çalışmada bulunan tüm karşılaştırmaların/belirtmelerin tanımlan(a)mayan, sözcük olarak karşılığı/adı tam olarak oluşturul(a)mamış, fakat zihinlerimizde karşılığı bulunan/bulunabilen "3." anlamları ve/veya ara anlamları düşünülebilir.

- Bu kılavuz/sözlük, dil(d)e/kavramlar(d)a/sözcükler(d)e ilginizin daha da artması ve sözlük/ahit kullanımını artırmayı amaçlamaktadır.

- İngilizce'ye ve öteki dillere yer verme nedenimiz, öteki dillerle karşılaştırmalı yaklaşımla bir bilince sahip olmanıza aracı/yardımcı olabilmektir.

- Zamanla buradaki birçok sözcüğün etimolojik derinliklerine ve öbür dillerdeki karşılıklarına da yer verilecektir.(Bu konuda her türlü destek ^v(ve/veya) katkınızı görmekten mutluluk duyarız!)

- Bu kılavuzdaki bilgiler, SDP(Sinir Dili Programlası)(NLP) üzerine kılavuzluk edebilir.

- Bu kılavuz, soru sorma/sorgulama, yoğun/derin düşünme aracı/vesilesi olarak kullanılabilir.

- Bu kılavuz/sözlük üzerine olan tüm katkı/destek/uyarı/yorum ve önerilerinizi görmek ve değerlendirmekten mutluluk duyarız! Ayrıca burayı tıklayarak, dille ve buradaki içerikle ilgilenebileceğini düşündüğünüz kişilere tavsiye edebilirsiniz.

- Belirlemelerin/karşılaştırmaların daha da oturması/derinleşmesi için, "ile"den sonraki sözcüğün yanına tekrar "ile"den önceki sözcüğü düşünerek/koyarak değerlendiriniz.
( "- MÜSVEDDE ile TEBYİZ " ise "- MÜSVEDDE ile TEBYİZ (ile MÜSVEDDE)" gibi. )

 


 

 

- YAZMA ile/ve/> BASMA/BASKI
( Elle yazılan her her şeye yazma denir. )
( Yazma elle yazılan kitaptır. )
( Yazma kitap terimiyle, elle yazılmış mektup, ahid-nâme, vesika, vb. unsurlar dışarıda bırakılır. )
( Yazma kitap terimiyle, ister sahife, ister tomar, isterse kitap şeklinde olsun, defter suretinde birbirine iliştirilip ciltlenmiş eser anlaşılır. )

- YAZMA'NIN UNSURLARI
( Yazma kültürü sözlü kültürün akabinde ortaya çıktığından üç ana unsura dayanır: )
( 1. Yazma bilen insanlar, dolayısıyla yazı.
2. Üzerine yazı yazılan madde.
3. Kendisiyle yazı yazılan âlet-edevât... )
( Tarih boyunca, yazının ilk mûcidi olan Sümerler'den itibaren matbaanın icâdı ve yaygınlaşmasına kadar, her medeniyette bu üç unsur farklı şekillerde tezahür etmiştir. )
( İslâm Medeniyeti çerçevesinde ise yazma, daha çok kağıt üzerine yazılan eser anlamına gelmektedir ve bu anlamda ilk yazma eser Kuran-ı Kerim'dir. )
( İslâm Medeniyeti'ne ait yazma eserler naklî ilimlerden aklî ilimlere kadar her türlü bilgi sahasında yayılmış durumdadır. )
( Zamanımıza ulaşan yazma eserler müellifin bizzat telif ettiği nüsha olabileceği gibi daha sonra eserin önemi ve yaygınlığı oranında istinsah edilmiş nüsha veya nüshalar da olabilir. )
( İslâm Medeniyeti'nde telif edilmiş bazı eserlerin hiç bir nüshası zamanımıza gelmemiş iken bazı eserlerin bir, bazı eserlerin ise beş yüzün üzerinde nüshası günümüze ulaşmıştır. )

- YAZMALAR'IN ÖNEMİ
( * Yazma eserler, hat sanatı, tehzib, ebru gibi süsleme sanatlarında,
* Minyatür gibi resim sanatlarında,
* Cilt sanatında,
* Kağıt ve mürekkep sanayisinde,
* Kültür ve ilim tarihi açısından çok önemli olan çeşitli kayıtlar(kuyûdât) ihtiva eder. )
( Bunların incelenmesi yazma kültürü ve felsefe-bilim tarihi açısından son derece önemlidir. )

- YAZMA ESERİN İNCELENMESİ
( * Kütüphane
* Kapak
* Cilt
* Kitap
* Vikâye Yaprakları
* [Dizin]
* Zahriye
* Serlevha (Mihrabiye)
* Dibace
* Metin
* Hatime )

- CİLT/KAPAK
( * Cildin/Kapağın maddî özellikleri.
* Cildin/Kapağın fennî özellikleri.
* Cildin/Kapağın dönemi [Abbâsî, Selçuklu, Memluk, Osmanlı, vb...].
* Cilt/Kapak ile kitap arasındaki bağlantı.
* Cilt ara kapağı: Ebrû örnekleri. )
( CİLBEND: Yazmanın konulduğu kutu; kurdele çekilince kitap dışarı çıkar. )
( KÖRÜK: Mahfazanın açılıp kapanan kısmı. )
( CİLDİN ŞEKLİ: Dikdörtgen: Cönk: Halk şairlerinin toplandığı şiir mecmuaları. )
( BEYAZÎ: Uzunluğuna açılan kitap, İranlılar. Türkler, Sığır dili. )
( KÜMMÎ: Uzunlamasına ve küçük. Âlimler yenlerinde taşırlar. )
( RUBU’: Büyük boy kağıdın dörde bölünmüş halindeki yazma. )

- SAHİFE ile/ve TOMAR ile/ve KİTAP

- HAT yerine/değil HÜSN-İ HAT

- RİSÂLE ile FAİDE

- MÜSVEDDE ile TEBYİZ(BEYAZA ÇEKME)

- MÜSVEDDE ile/ve SEVAD ile/ve RİSALE ile/ve FEVAİD ile/ve ŞUKKA ile/ve TAİRE ile/ve KÜLLİYET ile/ve MECMUA ile/ve SEFİNE ile/ve KEŞKÜL ile/ve CÖNK ile/ve DİVÂN ile/ve MURAKKA

- HÂŞİYE ile/ve HÂŞİYETÜ'L-HÂŞİYE ile/ve HÂŞİYETÜ'L-HÂŞİYETÜ'L-HÂŞİYE

- TEFSİR ile/ve MUHTASAR ile/ve TELHİS ile/ve TAHRİR ile/ve TEHZİB, TECRİD, TENKİH, MUNTAHAB ile/ve ZEYL ile/ve TERCÜME

- TENKİH ile TAHRİR

- HİCRÎ ile/ve İSKENDERÎ ile/ve MİLÂDÎ ile/ve TÜRKÎ ile/ve FARSÎ/YEZDİGER ile/ve RAKAMLA ile/ve EBCED ile/ve LUĞAZ

- TELİF ile/ve ŞERH

- KETEBE ile/ve SEVVEDE ile/ve NESEHA ile/ve HARRERE ile/ve NEMEKA ile/ve RAKAME ile/ve NAKALE ile/ve ZEBERE ile/ve SATARE ile/ve İSTİRAHE

- TAM ZİNCİR ile/ve EKSİK ZİNCİR

- HİKMET-İ AMELİYE ile/ve HİKMET-İ ÂLİYE

- GAL ile/ve GAS

- ŞUKKA ile/ve TAİRE

( Küçük kağıt parçalarına yazılan kitaba ilişkin notlar. İLE/VE
Küçük kağıt parçalarına yazılan notlar. )

- SEFİNE ile/ve KEŞKÜL(ÇUVAL)
( Muhtelif eserler, notlar, kayıtlar. İLE/VE Muhtelif bilgiler. )

- MUHTASAR ile TELHİS
( Elemeli. İLE Elemesiz. )

- RİVÂYET KAYDI
( Nüshanın ya da bilgi’nin zinciri. )

- SİMÂ(İŞİTME) KAYDI ile/ve KIRAAT(OKUMA) KAYDI
( Ders esnasında müelliften dinleyerek okuma. Nüshanın tashih edildiğini gösterir. İLE/VE
Müellifin huzurunda ders esnasında okunduğunu gösterir. )

- İCÂZET KAYDI ile/ve MÜNÂVELE KAYDI
( Bir veya birkaç eserini rivayet hakkını vermesidir. İLE/VE
Müellifin eserini rivayet hakkını vermesidir. Bizzat müellif tarafından dersinde hazır olan kişiye verilir. )
( Her münâvele icâzettir fakat her icâzet münâvele değildir. )

- MÜTALÂA VE NAZAR KAYDI
( Eserin ders dışında okunduğunu gösterir. Okuma esnasında nüsha üzerinde tashih yapılır. Eserden notlar alındığını gösterir. Hatimede ve hamişlerde işaret edilebilir. )

- TEMELLÜK KAYDI
( Nüshasının tarihçesini gösterir )

- ŞERH'LERDE: KÂLE-EKÛLU ile/ve Bİ-KAVLİHÎ ile/ve MEMZUC


 

- MÜELLİF NÜSHASINI TESPİT EDEMEDİĞİMİZ BİR YAZMANIN EDİSYON KRİTİĞİNDE DİKKAT EDİLECEK HUSUSLAR:
( Konunun tespiti yapılmalıdır. Bu tespit hocanın yardımıyla olabilir başka bir şekilde de olabilir. )
( Çalışmaya başlamadan önce müellif sonra eserinin isminin elimizde olması gerekir. )
( Sonra kataloglara bakılmalı, nüshalar tespit edilmelidir. )
( Nüshalar tespit edildikten sonra bu nüshalar kendi aralarında bir değerlendirmeye tabi tutulmalıdır. Bu değerlendirme sonunda ana nüsha seçilmelidir. )

( Ana nüshayı tespit ederken dikkat edilecek hususlar:
a) Saha dikkate alınmalıdır. (Mesela, felsefe kitapları ile aritmetik kitapları.)
b) Günlük tecrübe ve sezgiler önemlidir.
c) Müstensihin kimliği ve istinsah tarihi önemlidir.
d) Kayıt türleri önemlidir. Müellifle alakalı olmayan kayıtlardır bunlar. (mukabele kaydı vs.)
e) Sunulan kişiler önemlidir. )

( Ana nüshayı tespit ettikten sonra öbür nüshalar bir sıraya konulmalıdır. (onların da kriterleri vardır.) Bu nüshalara ayrı ayrı semboller verilmelidir. )
( Sonra ana nüsha aynen kopya edilmelidir. Satır satır, ana nüshaya uygun olarak bu istinsah işi yapılmalıdır. )
( Daha sonra ana nüsha öbür nüshalarla yaprak yaprak kontrol edilmeli, farklılıklar çıkarılmalıdır. )
( Ana metin tam metin demek değildir. )
( Edisyon kritik bir metni bugünkü formel estetik yapıya uygun hale getirmektir. )


 

BAZI TERİMLER

- DIRÂSE:
Bir konu hakkında birincil ve ikincil kaynaklara başvurarak yapılan bilimsel araştırma.

- DERKENAR: Bir metnin hâmişlerine(kenarlarına) konuyla ilgili düşülen notlar.

- BİTİK, YARLIK: MEKTUP

- PARŞÖMEN ( < BERGAMA-PERGAMENT ): Ak deri. ( Koyun, keçi, özellikle dana derisinden bir tür yazı kağıdı. )

- MUKABELE/MUÂARAZA/TASHİH

- KİTÂBET/KETEBE = FERAĞ = İSTİNSAH

- KUYUDAT=KAYITLAR

- HÂMİŞ:
Sayfa kenarları.

- SÜRH ile/ve MADENÎ SÜRH
( Kırmızı, kızıl. Yazmaların bab ya da fasıl başlıklarının kırmızı mürekkep ile yazılması. İLE/VE Ateş renginde olanı. )

- MÜREKKEP YALAMAK: Âharlanmış kağıt bezir işi mürekkebi emmediği için yanlış yazıldığında ıslatarak silmek mümkündür. Hattatlar ellerini tükürükleyerek veya yalayarak yanlışlarını düzelttiklerinden "mürekkeb yalamak" deyimi ortaya çıkmıştır.

- AYAK: Çoban, murakıb, müş'ir, müşir, müşire veya payende; reddade, müşahide, takibe, garib: Bir sonraki kelimenin ilk harf veya kelimesinin bir önceki sahifenin alt köşesine yazılması.

- BÖLÜK-İ RUMİYAN: Anadolular Bölüğü.

- CEDVEL ÇEKMEK: Kenarlara çizgi çekmek. Cedvelkeş, kalemkeş.

- TAHRİR: Sahife dört kenarına çekilen çizgiye denir.

- KEBİKEÇ: Tılsımlı söz: Güve ve böcek.

- KETTÂB: Yazı yazan sanatkâr. Yakut el-Musta'simî'den sonra hattât.

- LEVHA: Levha, serlevha, başlık. Küçüğüne kıt'a.

- MİHRÂBİYE: Ucu ince tığlarla biten mihrap şeklinde kitap başlığı.

- MÜCERRED: Mahzuf, mühmel: Noktasız harflerle yazılan yazma.

- MÜHÜR: Demirbaş mührü, bağış mührü, vakıf mührü, zat mührü.

- RABÎTA: Eski yazma kitaplarda sayfa numarası yerine gelmek üzere soldaki sayfanın, sağdaki sayfanın altına yazılan ilk sözcüğü.

- RİSÂLE: Küçük kitap, mecmua. ( Mecmuati'l-resail: İçerisinde birden fazla eser bulunan yazmalar için. )

- ZAHRİYE: Fatih devrinde çift sahifedir. İlk sahifede Fatih'in mütalaası için kaydı. İkincisi normal... Bazıları madalyon biçimindedir.

 

 


 

TAHKİK / EDİSYON KRİTİK /TENKİTLİ METİN (ELEŞTİREL METİN)

TAHKİK: Müellifin yazdığı şekilde bir metni ortaya çıkarmak, inşa etmek demektir. = "Isdârun alâ hakîkatihî". Edisyon kritik bir metni bugünkü formel estetik yapıya uygun hale getirmektir.

Tahkik konusunda üçlü bir adım takip edilir:
1-Çevre çalışması
2-Dış çalışması
3-İç çalışma

1- ÇEVRE ÇALIŞMASI:

Yazmanın kimliğini kazandıran ortamı belirlemek demektir. Bu çalışma doğrdan yazmayla alakalı değildir. Bu çalışma içinde yer alacak çalışmalar:
a) Yazmanın adının tespiti
b) Yazmanın müellifinin tespiti
c) Müellifin dönemi
d) Yazmanın nüshaları nerelerde var? (ilmin %90'ı literatürdür.)

2- DIŞ ÇALIŞMA:

Dış çalışma yazmanın hayatiyeti bakımından çok önemlidir. Yazmanın serüvenini ortaya koymak için yapılan çalışmadır. Bunun için yazma nüshaları tespi edilir, yazma kayıtları incelenir ve bunların yardımıyla yazmanın serüveni hakkında çeşitli yorumlar yapılır.

3- İÇ ÇALIŞMA:

İç çalışma doğrudan yazma ile ilgili çalışmadır. Bu çalışmada en önemli amaç edisyon kritik için ana nüsha tespit etmektir. Ana nüshanın tespitinde nüshalar şu şekilde incelenmelidir:

1- ELDEKİ NÜSHA MÜEELİF NÜSHASI İSE;

a) Eldeki nüshalar incelenirken müeelifle alakalı olan var mı yok mu öncelikli olarak bu araştırılır. Eldeki nüsha, müellif nüshası müsvedde, tebyîz ya da istinsah olabileceği gibi mütâlâ edilmiş, kıraat edilmiş nüsha olabilir. b) Şayet nüshalardan biri müellif nüshası ise diğer nüshalar dış çalışmaya aktarılı ve kültür tarihi açısından yorumlanır. c) Diğer nüshalardan okuma düzeyinde faydalanılır.

2- MÜELLİFLE İLGİLİ BİR NÜSHA YOKSA;

1- Nüshalar tespit edildikten sonra bu nüshalar kendi aralarında bir değerlendirmeye tabi tutulur. Bu değerlendirme sonunda ana nüsha seçilir. Ana nüshayı tespit ederken dikkat edilecek hususlar:
a) Dış çalışmadan yardım alınır.
b) Saha dikkate alınmalıdır. (Örn. Felsefe kitapları ile aritmetik kitapları.)
c) Günlük tecrübe ve sezgiler önemlidir.
d) Müstensihin kimliği, istinsah metodu ve istinsah tarihi önemlidir. Ancak tarih mutlak belirleyici değildir.
e) Kayıt türleri önemli. Müellifle ilgili olmayan kayıtlardır bunlar. (mukabele kaydı vs.)
f) Sunulan kişiler önemlidir!

2- Ana nüshayı tespit ettikten sonra diğer nüshalar bir sıraya konulmalıdır. (onların da kriterleri var.) Bu nüshalara ayrı ayrı semboller verilmelidir. Sonra;
- Ana nüsha aynen kopye edilmelidir. Satır satır, ana nüshaya uygun olarak bu istinsah işi yapılmalıdır.
- Sonra ana nüsha diğer nüshalarla yaprak yaprak kontrol edilmeli, farklılıklar çıkarılmalıdır.

3- Ana metin tam metin demek değildir.


 

Kütüphanelerin Veritabanı
( http://kutuphane.isam.org.tr )

İSTANBUL KÜTÜPHANELERİNDE

Kültür Bakanlığı Kütüphaneler Genel Müdürlüğü çatısı altında 13 kütüphane. 7'si İstanbul'da. Yaklaşık 105.000 adet el yazması.

Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi: 127 koleksiyon. 67.359 yazma + 49.663 basma. 12.000 Türkçe; 50.000 Arapça; 3.680 Farsça.

Ayasofya, Bağdatlı Vehbi, Carullah, Damat İbrahim, Esad Efendi, Fatih, Hacı Mahmud, Hamidiye, Kılıç Ali, Lâleli, Reisülküttap, Süleymaniye, Şehid Ali ve Yeni Cami.

Köprülü: 1661’de Sadrazam Köprülü Mehmet Paşa. 2.775 yazma + 859 basma. 1986 yılında üç cilt katalog.

Âtıf Efendi: 1741’de hattat, şair, maliyeci Mustafa Âtıf Efendi. 3.228 yazma + 24.683 basma. 1892'de muhtasar fihristi basılmış.

Râgıp Paşa: 1763de Koca Râgıp Paşa. 1.274 yazma + 11259 basma. Muhtasar fihristi 1285'de basılmış.

Nur-i Osmaniye: 1775 yılında Sultan I. Mahmud. 5.052 yazma + 2631 basma. Muhtasar fihristi 1310'da basılmış.

Hacı Selim Ağa: 1782'de. Selimağa, Aziz Mahmud Hüdaî, Nurbanu Sultan, Kemankeş Emir Hoca koleksiyonları. 2.952 yazma. Muhtasar kataloğu 1310'da basılmış.

Millet Kütüphanesi: 1916'da Ali Emirî. Fatih'te Feyzullah Efendi Medresesi'nde. Ali Emirî 4.414 + Feyzullah= 10.500.

Millet Kütüphanesi: Fatih Çarşamba, Murad Molla Kütüphanesi: Damadzâde. 1775'de. 2.000 yazma. Muhtasar fihristi 1311'de basılmış.

Beyazıt Devlet Kütüphanesi: Derleme kütüphane. 1882 yılında Kütübhane-i Osmaniye. 11.098 cilt yazma esere sahip olan koleksiyonuna, Veliyüddin Efendi + Kara Mustafa Paşa. Kültür Bakanlığı.

İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi: 1925'de. II. Abdülhamid + Halis Efendi + Sahip Molla + Rıza Paşa. 18.000 cilt: 9.941 Türkçe; 6.963 Arapça; 1.614 Farsça; az sayıda Almanca, Ermenice, Fransızca, İtalyanca, Rusça yazma.

Belediye Kütüphanesi: 1929de İstanbul Belediyesi. 6.543 yazma.

Kandilli Rasathanesi: 574 yazma + 300 takvim.

Yapı Kredi Bankası Sermet Çifter Araştırma Kütüphanesi: 1975'de Taksim'de. 1.000 yazma.

Tercüman Gazetesi Kütüphanesi: 1976'da. 500 yazma. Kataloğu Günay Kut. Süleymaniye Kütüphanesi.

Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi: Fatih. Enderun Mektebi Odaları. III. Ahmed, Revan Köşkü, Bağdad Köşkü, Hazine, Emanet Hazinesi, Medine, Koğuşlar. A, T, F= 13.405. XII. ve XVII.yy arasına tarihlenen 13.533 minyatür. 140 cilt içerisinde 7.200'den fazla Türk, Hint, Moğol ve Arap minyatürü. 1924'de Müzeler Müdürlüğü'ne.

Türk-İslâm Eserleri Müzesi Kütüphanesi: 14 Nisan 1914de Vakıflara bağlı olarak. 1927'de Millî Eğitim Bakanlığı'na (Topkapı Sarayı Müzesi'ne) bağlandı. Toplam 2.251 A, F, T.

Arkeoloji Müzesi Kütüphanesi: 1902'de. Müze-i Hümayûn 478 A, 192 F, 949 T, 38 müşterek dilde, 2 Çağatayca= 1.659 yazma.

Ötekiler: Askerî Müze; Deniz Müzesi; Divan Edebiyatı Müzesi; Vakıf Hat Sanatları Müzesi; Sadberk Hanım Müzesi.

 

ANKARA KÜTÜPHANELERİNDE

Millî Kütüphane: Adnan Ötüken. 16 Ağustos 1948. 29 Mart 1950 tarihinde kuruluş kanunu. 05 Ağustos 1983 Bahçelievler. Çeşitli koleksiyonlar: 11.546 yazma.

Adana, Afyon Gedik Ahmet Paşa, Ankara Adnan Ötüken, Bolu, Bolu/Mudurnu İlçe; Çankırı; Elazığ; Elazığ/Ağın İlçe; Eskişehir; Kahramanmaraş Muharrem Çelebi; Kütüphaneler Genel Müdürlüğü; Nevşehir Damat İbrahim Paşa; Nevşehir/Gülşehir/Karavezir İlçe; Nevşehir/Ortahisar İlçe; Nevşehir/Ürgüp Tahsin Ağa İlçe; Nevşehir/Ortahisar Hüseyin Galip Efendi; Ordu, Samsun 19 Mayıs (Ordu yazmaları); Samsun; Samsun/Bafra İlçe; Samsun/Havza İlçe; Samsun/Vezirköprü İlçe; Sinop Rıza Nur; Sivas/Gürün İlçe; Tokat; Tokat/Zile İlçe; Uşak Karaali Camii (Vakıflar Genel Müdürlüğü), İçel/Tarsus İlçe: 14.218 yazma + 8.934 Şer‘iye Sicil defteri.

Ankara Üniversitesi D.T.C.F. Kütüphanesi: 1935'de. 15.000 yazma.

Ankara'daki Diğer Kurumların Kütüphaneleri: Ankara Üniversitesi Tıp Tarihi Merkezi Feridun Nafiz Uzluk koleksiyonu; Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi; Diyanet İşleri Başkanlığı Kütüphanesi; Türk Dil Kurumu; Cumhurbaşkanlığı Köşkü; T.B.M.M. Kütüphanesi ve Anıtkabir.

 

ÖTEKİ İLLERDE

Bursa: Osmangazi Tahtakale İnebey Medresesi: 8.373; Yenişehir Süleymanpaşa 238; Bursa Müzesi 400 = 8.773. Bursa İnebey İl Halk Kütüphanesi.

Konya: Karatay Yusuf Ağa (3.185), İzzet Koyunoğlu (3.000), Mevlâna Müzesi (2.000).

Meram Konya Bölge Yazma Eserler Kütüphanesi: Isparta Halil Hamid Paşa; Adıyaman; Gaziantep; Isparta/Şarkikaraağaç İlçe; Isparta/Yalvaç İlçe; Isparta/Uluborlu Alaaddin; Karaman; Mardin: 5.104.

Kayseri Raşit Efendi: Mehmet Raşit Efendi. III. Selim (1789-1807) dönemi. 925 yazma+18 İbrahim Müteferrika basması=943 kitap (1211 hicri) vakfedilmiş. Halihazırda= 2.000.

Sivas Ziya Bey: Merkez/Çarşıbaşı Mahallesi. Sivas Kongresi üyesi Sivas'lı Yusuf Ziya Başara. Son Osmanlı mimarisi tarzında Kütüphane olarak yaptırılmış iki katlı taş bir binada faaliyet. Yazma eser 704. Sivas İl Halk Kütüphanesi'ne bağlı.

Diyarbakır Ziya Gökalp İhtisas: 1.984 yazma. İl Halk Kütüphanesi'ne bağlı.

Diğer Halk Kütüphaneleri: Amasya Beyazıd; Antalya/Akseki Yeğen Mehmed Paşa; Balıkesir; Burdur; Çorum/İskilip ve Hasanpaşa; Edirne Kırkpınar; Erzurum; Kastamonu; Kütahya Vahid Paşa; Malatya/Darende Mehmed Paşa; Manisa; Manisa/Akhisar Zeynelzade; Nevşehir/Hacı Bektaş; Niğde/Bor Halil Nuri Bey; Kütahya/Tavşanlı Zeytinoğlu; Trabzon.

Antalya Müzesi; Erzurum Atatürk Üniversitesi ve İzmir Millî Kütüphane: Avukat Kadızade İbrahim Bey'in öncülüğünde 23 Haziran 1912 tarihinde.

Vakıflar Genel Müdürlüğü ve bağlı kuruluşları.

Müftülüklerde.

Mecmuatü'r-resail ile birlikte 500.000.

 

 

Sayın İhsan FAZLIOĞLU ve Ahmet SÜRURİ'ye...
paylaşımları için teşekkür ederiz.

 

 




KÜTÜPHANELER

 

SÜLEYMANİYE
TOPKAPI
ÂTIF EFENDİ
MİLLET (FATİH)
KÖPRÜLÜ (OSMANLI'DA İLK MÜSTAKİL)
HACI SELİM AĞA (ÜSKÜDAR)
RÂGIP PAŞA (LÂLELİ)
BAYEZID DEVLET
ATATÜRK KİTAPLIĞI
İSTANBUL ÜNİV.
DENİZ MÜZESİ

ÖZEL
YAPI KREDİ SERMET ÇİFTER
ASKERİ MÜZE
IRCICA
İST. ARAŞTIRMALARI MRK.

İSTANBUL DIŞINDA:
BURSA
MANİSA
KONYA
KAYSERİ
ANKARA MİLLİ KÜT.

 

 

KATALOGLAR

 

İSAM-TÜRKİYE TARAMASI
TÜYATOK
www.yazmalar.org
@ www.ekitap.yek.gov.tr
YAPI KREDİ
ASKERİ MÜZE
TOPKAPI SARAYI
(KARATAY)
KÖPRÜLÜ
IRCICA SERİSİ
OSM. COĞRAFYA YAZMALARI(2 CİLT)
MATEMATİK YAZM.(2 CİLT)
ASTRONOMİ YAZM.(2 CİLT)
MÛSİKÎ YAZM.(1 CİLT)
ASKERİ YAZM.(2 CİLT)

KATALOGLAR NERELERDEN BULUNUR?
SÜLEYMANİYE GİRİŞİ
IRCICA
İSAM
PİYASA

www.fihrist.org.uk
( Oxford and Cambridge Islamic Manuscripts Catalogue Online )

 

 

YAPI

 

ZAHRİYE (1a)
Her kitapta bulunmaz.
- Eser Adı
- Müellif Adı
- Vakıf Mührü
- Kayıt Çeşitleri
* Temellük Kaydı
* Şira' Kaydı
* Vakıf Kaydı

DİBÂCE(1b)
Besmele
Hamdele
(Kitap içeriği/konusu)
Salvele
Amma Beid
* Eser Adı
* Müellif Adı
* Sebeb-i Telif
Muhtevası
(1 Mukaddime, 3 Bab, 1 Hatime)
.
İÇERİK
.
Son Bölüm
Ketebe
Ferağ
İstinsah Kayıtları
( Telif Tarihi, İstinsah T., İstinsah Yeri, Müstensih)

 

 

YAZMA(MAHTUT)

 

Elle yazılan her herşeye yazma denmesine rağmen terim olarak yazma, elle yazılan kitap anlamına gelir. Dolayısıyla yazma kitap terimiyle, yine elle yazılmış mektup, ahid-nâme, vesika, vb. unsurlar dışarıda bırakılır. Yazma kitap terimiyle de ister sahife, ister tomar, isterse kitap şeklinde olsun, defter suretinde birbirine iliştirilip ciltlenmiş eser anlaşılır.

Yazma kültürü sözlü kültürün akabinde ortaya çıktığından üç ana unsura dayanır. Birincisi yazma bilen insanlar, dolayısıyla yazı; ikincisi üzerine yazı yazılan madde ve üçüncüsü kendisiyle yazı yazılan âlet-edevât... Tarih boyunca, yazının ilk mûcidi olan Sümerler'den itibaren matbaanın icâdı ve yaygınlaşmasına kadar, her medeniyette bu üç unsur farklı şekillerde tezahür etmiştir. Ancak İslâm Medeniyeti çerçevesinde yazma, daha çok kağıt üzerine yazılan eser anlamına gelmektedir ve bu anlamda ilk yazma eser Kuran-ı Kerim'dir.

İslâm Medeniyeti'ne ait yazma eserler naklî ilimlerden aklî ilimlere kadar her türlü bilgi sahasında yayılmış durumdadır. Zamanımıza ulaşan yazma eserler müellifin bizzat istinsah ettiği nüsha olabileceği gibi daha sonra eserin önemi ve yaygınlığı oranında istinsah edilmiş nüsha veya nüshalar da olabilir. Bu açıdan İslâm Medeniyeti'nde telif edilmiş bazı eserlerin hiç bir nüshası zamanımıza gelmemiş iken bazı eserlerin bir, bazı eserlerin ise beşyüzün üzerinde nüshası günümüze ulaşmıştır. Yazma eserler, hat sanatı, tehzib, ebru gibi süsleme sanatları, minyatür gibi resim sanatları, cilt sanatı ve ayrıca kağıt ve mürekkep sanayisi konularında bir çok önmeli bilgiyi ihtiva ederler. Ayrıca yazma eserler kültür ve ilim tarihi açısından çok önemli olan çeşitli kayıtlar(kuyûdât) ihtiva eder. Bunların incelenmesi yazma kültürü ve ilim tarihi açısından son derece önemlidir. Bu kayıtlar şöyle sıralanabilir: Telif kaydı için masdar veya mazi sıygasında telîf, tasnîf, inşâ, nazm, imlâ, cem', tahrîr, tahrîc, inşâd gibi kelimeler; şerhler ve talikler için, şerh, tefsir, tahşiye, ta'lîk gibi kelimeler; ihtisar için ihtisar, telhis, istismâr, tecrid, tehzib, iktidâb, intihâb, ihtiyâr gibi kelimeler; tercüme için nakl, tercüme, ta'rîb gibi kelimeler kullanılır. Telif kayıtları genelde eserin dibacesinde bulunur. Yine dibacede bulunan rivayet kayıtları bir nüshanın hangi rivayet zinciriyle geldiğini belirtir. Özellikle hadis, kıraat ve tarih kitapları için önemli olan rivayet kayıtları bazen matematik gibi ilimlerde de kullanılır. Semâ kaydı eserin dinleme tarzıyla okunduğunu gösterir. Bu kayıt eserin başında olabildiği gibi eserin sonunda da bulunabilir. Nüshanın bir âlim huzurunda okunduğunu gösteren kırâat kaydı da eserin başında veya sonunda yazılabilir. Müellifin eserinin rivayet hakkını vermesi şeklinde anlaşılabilen icâzet kaydı, uzakta olan, eseri bizzat müellifinden okuyan veya okumayıp da güvenilir olan kişilere verilebilir. Münâvele kaydı ise icâzet kaydı gibi olup sadece müellifin huzurunda bulunmuş kişilere verilir. Bu kayıtlar, üzerinde bulunduğu nüshaya istinsah edilen asıl nüshadan aktarılmış olabilir. Burada temel kıstas, kayıtlar kitabet(ferağ) kaydından önce ise asıl nüshadan aktarma, sonra ise mevcut nüshaya düşülmüş orijinal kayıtlardır. Bu açıdan bir yazma eserin en önemli kayıtlarından biri ferağ kaydıdır. Bu kayıt nüshanın kim tarafından, hangi mekânda ve hangi tarihte yazıldığını veya istinsah edildiğini gösterir; genellikle nüshanın sonunda bulunur. Ferağ kaydı için ketebe, tesvîd, neseha, tahrîr, tanmîk, talîk, terkîm, nakale, tastîr, vb. çok çeşitli kelimeler kullanılır. İstinsah kaydı da denilen ferağ kaydı genellikle hicri seneyle verilir. Bunun yanında eski Türk takvimi, İskender senesi veya miladî takvimle de tarih verildiği görülür. Yazıyla ifade edilen tarih, son dönemlerde rakamla da verilmiştir. Ebced rakamlarının kullanıldığı tarihler, elğaz ve özellikle kesir hisabı yoluyla problem şeklinde de ifade edilmiştir. İstinsahı yapan müstensih bazen istinsah ettiği eserin orijinali üzerinde, tashih, ihtisar, vb. şekilde tasarruflarda bulunur ve bunu da ferağ kaydında belirtir. Ancak bir çok yazma eserde ferağ kaydı mevcut değildir. Bu durum büyük oranda eserin yaygın olması, talimî bir metin olması veya yazarın ismini belirtmek istememesi gibi sebeplere dayanır. Böyle bir durumda yazmanın istinsah edildiği tarih, yazı türü, mürekkep ve kağıdın özelliklerinden hareketle, yahut eserde atıf yapılan önemli şahısların yaşadıkları dönem dikkate alınarak yüzyıl olarak tahmin edilebilir. Yazmalarda bulunan diğer bir kayıt türü mukâbele kaydıdır. Bu kayıt muâaraza ve tashih kaydı olarak da isimlendirilir. Mukabele kayıdı, eserin sonunda, eseri oluşturan makale, cüz vb. kısımların sonunda, bazen eserin herhangi bir sahife veya sahifelerinin hamişinde belirtilir. Genellikle beleğa, kûbile, ûriza gibi kelimelerle ifade edilir. Mukabele kaydının diğer bir türü müstensihin istinsah ettiği eserin çeşitli nüshalarını karşılaştırması ve nüsha farklarını hamişte kaydetmesidir. Mukabele kayıtlarında müstensihin eseri tashih ettiğine dair ifadeleri de bulunabilir. Yazmalarda bulunan mutâlâa ve nazar kaydı ise nüshanın ders dışında okunduğunu gösterir. Bu kayıt türü aynı zamanda bazı nüshaların kimin için istinsah edildiğini belirten notlarla beraber verilir ve büyük oranda eserin zahrinde bulunur. Yazma eserlerin en önemli kayıtlarından biri de temellük kaydıdır. Bu kayıtlar nüshanın tarihçesini vermesi açısından önem kesbeder. Bu kayıt türü, satın alma, hediye, istinsah ettirme, miras, istishab vb. şekillerde yazılır ve min kutub, temelleke, dahale fi mulk, intekale ilâ mulk, bi'l-irs, işterâhu, istashabehu gibi kelime ve tamlamalarla ifade edilir.

İslâm medeniyeti'nde yazma eserler, matbaanın yaygınlaşmasına kadar kamuoyunda, resmî veya şahsî kütüphanelerle mütedavil olan ve fonksiyonunu icra etmeye devam eden bir özellik arz eder. Hatta matbaanın yaygınlaşmasından sonra da bu özelliğini devam ettiren yazma eserler, Türkiye'de XX. yüzyılın başlarına kadar kullanılmaya devam etmiştir. Batı Avrupa'da ise matbu kültürün yerleşmesinden sonra yazma eserler antika olarak algılanmaya başlanmış ve büyük yazma eser koleksiyonları ihtiva eden kütüphaneler kurulmuştur. Bu çerçevede şarkiyatçılığın yaygınlaşması ve sömürgeciliğin İslâm ülkelerinde yerleşmesiyle beraber İslâm Medeniyeti'ne ait bir çok yazma eser Batı ülkelerine aktarılmıştır. Oryantalist araştırmalar neticesinde Yunanca ve Latince eserlere uygulanan yöntemlerin benzeri yöntemlerle bu yazma eserler, yoğun olarak, XIX. yüzyılın başlarından itibaren tenkitli metinleriyle neşredilmeye başlanmıştır ve bugün de bu neşir faaliyeti devam etmektedir.

İslâm dünyasında tarihî süreç içerisinde yazılan eserlerin çeşitli kayıtları bulunmaktadır. Bu kayıtlar arasında ilki ve en meşhuru İbn Nedim'in el-Fihrist adlı çalışmasıdır. Süreç içerisinde İbn Ebi Useybia'nın Uyûn el-enbâ fi tabakat el-etibbâ, Taşköprülü-zade'nin el-Şekâik el-numaniyye fi ulemâ el-devlet el-osmaniyye'si gibi onlarca bibliyografik, İbn el-Ekfânî'nin İrşad el-kâsıd ilâ esnâ el-mekâsıd, Taşköprülü-zade'nin Miftah el-saade ve misbah el-siyade'si gibi onlarca tasnif el-ulum sahasındaki kitaplarda, İslâm Medeniyeti'nde çeşitli bilgi alanlarında telif edilmiş eserler hakkında önemli kayıtlar bulunmaktadır. Ancak İslâm Medeniyeti'nde yazma eserlerle ilgili en orijinal katalog(fihrist) Kâtip Çelebi'nin "Keşf el-zunun an esami el-kutup ve el-funun" adlı eseridir. Bu eserin metodolojisi daha sonraki müellifler tarafından da telif edilmiş ve Türkiye'de, Bağdat'lı İsmail Paşa'nın "İzah el-meknun"una kadar "Keşf el-zunun" üzerine zeyl sayılabilecek onlarca eser vucüda getirilmiştir.

XIX. yüzyılın sonlarına doğru Avrupa'da başlayan dünyadaki İslâm yazmalarını kataloglama çalışması hızlanmış, bu çerçevede muhtasar ve mufassal kataloglar hazırlanmıştır. Bu kataloglar bir kütüphanedeki bir koleksiyonu veya bir kütüphanenin tümünü ihtiva edebileceği gibi, herhangi bir ilmi disipline ait tüm dünyada mevcut yazma eserleri de ihtiva edebilir. Bu çerçevede en meşhur katalog Carl Brockelmann'ın "Geschichte der arabischen litteratur, I-II", ile "Supplementband I-III" adlı meşhur eseridir. Bunun yanında Fuat Sezgin'in hazırladığı ve hicri IV. yüzyıla kadar olan yazma eserleri ihtiva eden "Geschichte des arabischen schrifttums, I-IX", adlı eseri ile C: A. Storey'in dünyadaki Farsça eserler için hazırladığı Persian Literature: "A Bio-Bibliographical Survey, I-V", adlı eseri dikkate değer niteliktedir.

İslâm dünyasında yazma eser ihtiva eden kütüphanelerin birer defterleri her zaman vardı. Türkiye'de Sultan II. Abdülhamit döneminde, Osmanlı kütüphanelerine ait olan bu defterlerden bir kısmı gözden geçirilerek yayımlanmıştır. XX. yüzyılın başlarından itibaren ise çeşitli İslâm ülkelerinde modern katalog yöntemlerine göre bir çok yazma kütüphanenin kataloğu yayımlanmıştır. Türkiye'de de çeşitli araştırmacılar muhtelif kütüphanelerin kataloglarını hazırlayarak kamuoyunun istifadesine sunmuşlardır. Bu konuda derli toplu bir çalışma Nimet Bayraktar ve Mihin Lugal tarafından hazırlanan "Türkiye Yazma Eser Kütüphaneleri ve Bu Kütüphanelerde Bulunan Yazmalarla İlgili Yayınlar Bibliyografyası İstanbul 1995", adlı çalışma en geniş bilgileri havidir.

Sonuç olarak, araştırmalara göre bugün yeryüzünde altı milyon civarında Arapça, dört milyon civarında da başta Türkçe olmak üzere diğer İslâm halklarının dillerine ait yazma eser bulunmaktadır. Bu eserlerin çok az bir kısmının tenkitli metni hazırlanıp yayımlanmıştır. Günümüzde hâlâ kataloğu yapılmamış, Türkiye'de veya değişik ülkelerde bulunan yazma kütüphaneleri mevcuttur. Ayrıca dünyada çeşitli yazma koleksiyonuna sahip şahsa ait kütüphanelerde bir hayli yekün tutmaktadır.

 

İhsan FAZLIOĞLU
(Medeniyet. Üniv. Felsefe Bölümü)
(Prof. Dr.)

 

 

YAZMA/KİTAP HASTAHANESİ

 

El yazması kitapların mum ve çıra isinden yapılan mürekkebi alkolle bile çıkmıyor; hakiki deri ciltli kitapların yumurta akı ve şapla güçlendirilen yapraklarını kurt yiyemiyor. Eski kitapların yazıldıktan sonra yüzlerce yıl yıpranmadan korunarak bugüne gelmesinde, mum ve çıra isinden yapılan mürekkebi, hakiki deri cildi ve yumurta akıyla güçlendirilen yapraklarının önemli rolü var ama bunca yılın yükünü o kitaplar da bir yere kadar taşıyabiliyor. Belli bir noktadan sonra, başta rutubet ve zararlı böceklerden dolayı bu ata yadigârı yazmalar yırtılıyor, kirleniyor, dağılıp solmaya yüz tutuyor.

 

Klâsik Tarzda Ciltleniyor

İşte bu paha biçilmez eserlerin tamir edilip eski haline dönüştürüldüğü tek adres ise dünyanın en zengin yazma eser koleksiyonuna sahip olan Süleymaniye Kütüphanesi. Kütüphaneye bağlı olarak 1956 yılından bu yana hizmet veren ‘Cilt ve Patoloji Servisi’, zamanın yıpratıcı tesiriyle el yazması altın varaklı yaprakları kırılır hale gelmiş, cildi bozulmaya başlamış, tezhip ve cetvelleri, şirazeleri bozulup dağılmış, rutubetten yaprakları pamuklaşmış veya mantar oluşmuş, böcekler tarafından tahrip edilmiş kıymetli yazma eserler orijinallerine uygun olarak titiz bir restorasyona tabi tutuluyor. Buraya gelen hasta eserler uzmanlar tarafından gazlama ya da ilaçlama yoluyla önce dezenfekte ediliyor. Onarımları biten kitaplar dikişleri yapılıp, şirazeleri de örüldükten sonra ciltleme bölümüne sevkediliyor. Buraya gelen kitaplar da, tamamen devrinin özelliklerine uygun şekilde, klasik tarzda ciltleniyor.

 

Mekân Büyüyecek

Kısaca “kitap hastanesi” olarak bilinen merkezle ilgili bilgi aldığımız Süleymaniye Kütüphanesi Müdürü Dr. Nevzat Kaya, 67 bini elyazması, 49 bin 663’ü ise eski harfli basma kitaptan oluşan 117 bin 22 eserin neredeyse yüzde 30’unun tamire ihtiyacı olduğunu söylüyor. Daha geniş bir kadro ile bu konu üzerine eğinilmesi gerektiğini savunan Kaya, bu merkezin yakın zamanda büyütülerek kitap hastalıklarının araştırılacağı ve tedavilerinin yapılacağı Orta Asya ve Balkanların en büyük kitap hastanesine dönüştürüleceği müjdesini veriyor. Şu an kütüphane bünyesinde dar bir mekânda çalışmalarını sürdürüldüğünü kaydeden Kaya, “Kültür ve Turizm Bakanlığı, Süleymaniye Külliyesi içinde bulunan ve yıllardır boş olarak duran Darüşşifa’yı, Vakıflar Genel Müdürlüğü’nden satın aldı. Tamirat aşaması bittikten sonra burası kitap hastalıklarının araştırıldığı ve tedavilerinin yapıldığı kitap hastanesine dönüştürülecek” diyor.

 

UNESCO’dan Destek Var

Dünyada emsallerine pek sık rastlanmayan bu mekân, UNESCO’nun da dikkatini çekmiş. Kitap Hastanesi’ni kültür kütüğüne kaydeden UNESCO, Süleymaniye Kütüphanesi’yle ortak çalışmak için proje bile sunmuş. Kültür ve Turizm Bakanlığı ve IRCICA’nın da desteklediği çalışma sonrası 2 patoloji uzmanı rapor vermiş. Henüz kesinleşmese de kütüphanenin bünyesinde uzman kadro yetiştirmek amacıyla “Uluslararası Kitap Hastanesi” okulu kurulması düşünülüyor.

Bu konuda Japonlarla da iş birliği içinde olduklarını kaydeden Kaya, yakında Japon bir firmadan gelecek uzman ekiplerle yeni teknikler üzerinde çalışacaklarını söylüyor. Şimdilik çok kalabalık olmasa bile yetişmiş uzman kadrolarla çalışmalar sürüyor ve Kaya’ya göre en önemli konu ise uzman kadroların yetiştirilmesi. Yazma eserleri olduğu sürece bu çalışmaların devamlılık arzedeceğini kaydeden Kaya, “Avrupalıların ‘yazma ambarı’ diye tarif ettikleri ülkemizde kitap hastanesine gerçekten eserlerimizi korumak için elzem olan bir adres. Şimdiye kadar paha biçilmez yüzlerce el yazması nadide eser yenilendi ve geleceğe bir kültür mirası olarak bırakıldı ve bu süreç devam edecek” diyor.

 

 

 

   
 

 

Bu sayfa 01 Ocak 2017 itibariyle 347 kez incelenmiş/okunmuştur.

 

FaRkLaR Kılavuzu Facebook Grubu             FaRkLaR Kılavuzu Twitter Sayfası
grubumuza da katılabilirsiniz...             'dan da takip edebilirsiniz...
 

6D Bilgi Hizmetleri vs. | www.6Dtr.com       FaRkLaR Kılavuzu       GösterGe Bilişim ve İnternet Hizmetleri

Yenilikler ve Duyurular | Desteğiniz Lüt(û)fen!!!